Nadat ik mijn wat onbeholpen stukje over Paul Rosenmöller had geschreven, kreeg ik een column over P.R. van communicatieanalist Anne Boermans toegestuurd.
En die wil ik jullie niet onthouden.
Hij stond drie weken geleden in het Financiëele Dagblad, natuurlijk op pagina 2, op zaterdag.
Al zou alleen Paul R. dit maar lezen (of al gelezen hebben...) dan ben ik al tevreden.

Schijn van diepgang
Afgelopen dinsdag, bij de IKON op Nederland 1, Paul Rosenmöller.
Deze keer niet als ondervraagde, maar als interviewer.
Het gaat over de moord op docent Hans van Wieren, begin januari.
Rosenmöller spreekt met de algemeen directeur van het Terra college, Gerard van Miltenburg.
We zien een reeks openingsbeelden.

Het gesprek vindt plaats in een villa aan een meer.
Beeld: de gast, Miltenburg, komt aan per auto, en loopt naar de villa.
Gaat naar binnen, wordt door, voor ons kijker onbekende, mensen begroet.
Volgende beeld: de presentator, in een net jasje, kondigt ergens naast de villa het programma aan.
Dan zien we weer de gast, die nu opeens buiten zit.
Rosenmöller komt van binnen aanlopen.
Anders gekleed dan daarnet.
Hij kijkt op zijn horloge, en schudt vervolgens Miltenburg hartelijk de hand.
Opnieuw zien we de presentator, nu weer met jasje, de rest van het programma aankondigen.
Dan, na één minuut en 15 seconden uitzending, zit Miltenburg binnen, met Rosenmöller tegenover zich.
Die zegt: “Welkom!” Miltenburg mompelt iets terug en kijkt glazig.
Hij realiseert zich blijkbaar de onzinnigheid van deze begroeting.
Het klinkt alsof je gasten ontvangt, eerst met ze borrelt en eet, een goed gesprek wil aangaan in een gemakkelijke stoel, en dan begint met de tekst: “Hallo, fijn dat je kwam!”
Miltenburg wordt hierdoor op voorhand geplaatst in een kunstmatige setting. Om binnen die context vervolgens openhartig te zijn, is lastig.

Rosenmöller: ‘We hebben u en tijdje niet gezien. Hoe is het met u.’
Opnieuw een tekst die evident gespeeld gemeend wordt opgevoerd voor de kijkers.
Miltenburg probeert desondanks oprecht te antwoorden: ‘Het gaat goed met mij. De ergste drukte is voorbij; de ergste emoties aan de buitenkant zijn voorbij. Nu is het tijd om diep van binnen de zaken op de goede plek te krijgen(…)’

Voor Rosenmöller een gouden kans om het gesprek echt te gaan voeren. Wat bedoelt de ander bijvoorbeeld met “diep van binnen de zaken op de goede plek te krijgen”?
Rosenmöller echter: ‘Wat heeft de dood van Hans van Wieren ú gedaan’?
Verbijsterend!
Miltenburg was juist bezig daar, met zekere openheid, over te vertellen.
Door deze vraag zo te formuleren geeft de interviewer de impressie dat hij in het geheel niet luistert, doch het lijstje vragen afwerkt dat hij voor zich heeft.

Toch probeert de gast opnieuw de diepte in te gaan: ‘Met de moord op Hans is de school een beetje vermoord.
En ik voel me zeer verantwoordelijk voor de school. (…) Met de dood van Hans ben ik een beetje doodgegaan.(…)’
Prachtige kans om alsnog het gesprek zin te geven.
Wat zit er achter dat understatement ‘ben ik een beetje doodgegaan’?
Die vraag stellen, en we krijgen te horen wat Miltenburg beroert.
Rosenmöller trapt helaas in een begrijpelijke valkuil van interviewers.
Hij vraagt niet na, door de letterlijke formulering van dit understatement te herhalen.
Hij interpreteert de woorden van de ander, en zegt: ‘Wat is er dood bij u’?
Lastig voor Miltenburg.
Hij realiseert zich, onbewust, dat de ander niet goed geluisterd heeft.
Waardoor hij de neiging krijgt zich minder kwetsbaar op te stellen.
Hij probeert, eerlijk en ernstig, zichzelf bloot te geven, doch de ander toont niet dat hij dit waardeert.

Hij gaat dus reageren met algemeenheden, en vertelt over spontaniteit bij leiding geven, waar ook naïviteit in zit.
Dat je van kinderen veel kunt leren, dat die kinderlijkheid nu voor een deel weg is.
Uiteindelijk wordt hij weer persoonlijk.
Hij vertelt dat hij iedere dag denkt: ‘Zal er vandaag niks gebeuren?’
Rosenmöller interpreteert weer: ‘Is er elke dag onzekerheid’?

Zo kabbelt het gesprek voort.
Vraag: ‘Wat is er wezenlijk veranderd, op die school, sinds de 13e januari.’
Antwoord: ‘We zijn voorzichtiger geworden. We zijn angstiger geworden.’
Volgende vraag: ‘Wat is de invloed van de moord op het imago van de school.’

Gaandeweg ontstaat de impressie dat Rosenmöller bezig is met het afwerken van een vaste vragenlijst, als bij het intakegesprek van een psychiater.
Afhankelijk van de score die de beantwoording geeft wordt de ander beoordeeld, en doorverwezen.

Dat blijkt een essentieel gegeven bij interviews.
Wanneer de ondervrager niet reageert op de formuleringen van de ander, zijn er twee mogelijkheden.
Hij durft niet door te vragen, omdat hij daarmee ook zichzelf bloot moet geven.
Oppervlakkige vragen stellen is uitermate veilig.
Of hij is slechts bezig met het afwerken van een lijst.
In beide gevallen zal de ondervraagde de neiging hebben niet de diepte in te gaan.

Voor een echt interview, over dit soort zeer persoonlijke thema’s, moeten beiden zich kwetsbaar durven op te stellen.