De Golf, womens power
door Han Nefkens
Wat is toch die behoefte om alles vast te willen leggen wanneer we op reis zijn? Het is alsof we ons verloren voelen in een vreemde omgeving en houvast zoeken aan dat wat we ons met behulp van het fototoestel of de videocamera kunnen toe-eigenen. Pas wanneer we het tastbare bewijs van onze aanwezigheid aan anderen kunnen laten zien zijn we er echt geweest. Misschien komen al die fotos die we voor, achter, onder en boven de Eiffeltoren nemen wel voort uit dezelfde drang die kunstenaars voelen om de wereld om hen heen te tonen aan diezelfde wereld. Alleen weten goede kunstenaars de Eiffeltoren te vervormen tot een beeld dat meer laat zien dan wat er op de foto staat. Bij ons blijft diezelfde toren zo plat als een dubbeltje.
Vorige week in Qatar en Dubai liep ik weer tegen die lastige gewoonte van me aan om alles in mijn camera te willen stoppen want de lokale bevolking daar wil juist helemaal niet gefotografeerd worden. Vooral de zwaar gesluierde vrouwen die als in zwarte doeken verpakte etalagepoppen langzaam voortbewegen wilde ik portretteren terwijl alleen al het kijken naar hen tegen de regels in druist, ze zijn van hun man, niet van de wereld. Ik vroeg me af of ik dezelfde drang tot fotograferen zou voelen in Marken of Spakenburg.
Wat ik ook mag denken van de positie van de vrouw daar, en van de man die zo goed als niets in te brengen heeft over de manier waarop hij geregeerd wordt, ik ben te gast en zeker de eerste dagen deed ik mijn best me een beetje te gedragen. Ik maakte geen fotos van de lokale bewoners, wel van alles om hen heen, de schaduwen op de witte muren van de moskeeën, de winkels met hun felgekleurde uithangborden, de marktstallen, de reclameborden met van top tot teen in zwart gewaad bedekte fotomodellen. Ik fotografeerde de jongens die zwierden in hun lange, witte dishdashas op de ijsbaan in het meegawinkelcentrum met Italiaans marmer waar op ieder van de zes etages gebedsruimten zijn voor mannen en vrouwen apart.
De vrouwen die daar winkelden, altijd geëscorteerd door een mannelijk familielid, droegen hun meest elegante gewaden, designer-modellen met het Fendi of Gucci merk er in geborduurd, hun hoofd bedekt met een Yves-Saint Laurent doek.
Pas toen viel me op dat iedere abaya net iets anders is dan de andere, een fonkelend roosje bij de mouwen, wat glittertjes aan de binnenkant, een kunstig geweven merknaam bij de zoom, alleen als je goed kijkt kun je de verschillen zien. Zo wordt je blik geleid naar dat wat juist niet de aandacht op zich mag vestigen. De vrouwen bespiedden me, maar net voor onze blikken elkaar kruisten keken ze weg als automobilisten die door te zwenken op het laatste moment een botsing weten te voorkomen. Hun ogen fonkelden wanneer ze langs me heen keken. Perfect waren ze opgemaakt, mascara, een dun zwart lijntje, hier en daar wat donkere oogschaduw om de vorm te accentueren.
Nog nooit heb ik net niet in de ogen van zoveel vrouwen gekeken en nog nooit heb ik me door zoveel vrouwen bekeken gevoeld.
De zwarte gestaltes weerspiegelden in de etalages en chromen pilaren van de souqs en winkelcentra. Ik begon die reflectie te fotograferen, eerst zonder het me te realiseren daarna bewust zoekend naar de perfecte schim. Uren stond ik voor de etalage met de nieuwste abayas en geïmporteerde hoofddoeken. Ik wist dat ik vals speelde maar ik kon niet anders, mijn jagersinstinct was aangewakkerd door zoveel sluiers en afgewende blikken, juist het bedekken daagde uit tot willen onthullen.
Op het strand in el Khor, iets ten noorden van Doha zag ik een meisje van een jaar of veertien die haar hoofddoek afwikkelde en als een vlag in de wind hield. De zon scheen op haar gezicht, ze hield haar wapperende hijab als een trofee boven haar hoofd. Met gesloten ogen prevelde ze iets, ik denk dat het een liedje was maar dat kon ik niet horen, ik zat in de auto. Door het raampje knipte ik, eenmaal op de grote weg keek ik meteen naar de fotos: een fier zwart gestalte op het strand, haar armen uitgestrekt als die van een balletdanseres, de helblauwe zee op de achtergrond. De beelden waren niet helemaal scherp, er zat beweging in, de vaart van vrijheid.
De volgende dag zag ik op de boulevard in Doha een vrouw snelwandelen in haar zwarte abaya met groene Addidas trainingsschoenen. Ik ging op een bankje zitten zogenaamd om de zee te fotograferen en hield mijn toestel in de aanslag. Toen ze langs kwam schoot ik. Even stond ze stil en keek me recht aan. Ze had een bril over de zwarte doek die haar neus bedekte, kneep haar ogen samen en schudde haar hoofd. Ik bloosde, verschool me nog dieper achter mijn fototoestel en begon driftig de horizon te fotograferen. Ik durfde niet op straat naar de fotos te kijken die ik zojuist had genomen. Pas die avond deed ik dat, op mijn hotelkamer met de deur stevig op slot. Ik had haar vastgelegd daar op de Corniche van Doha, mijn reis naar de Golf was de moeite waard geweest.
Ik kwam thuis met vier volle flashcards, negenhonderd zestig Arabische momenten geschoten in Qatar en de Emiraten. Maar toen ik de flashcard van de boulevard in Doha in de computer stopte bleek hij leeg te zijn, niet één foto stond er op. Ik probeerde het opnieuw en nog eens en nog eens, ik kon het niet geloven, ik had de beelden met mijn eigen ogen gezien, ik had de flashcard veranderd toen hij vol was en er daarna een nieuwe ingestopt. Maar de flashcard bleef leeg. Ik keek op de anderen, zelfs die nog in mijn bureaula lagen en die ik helemaal niet had meegenomen op reis, ik zocht tussen de naden van mijn reistas, keerde mijn koffer binnenstebuiten, opende het etui met mijn reisdocumenten, doorzocht mijn portefeuille, voelde in de zakken van mijn overhemden en de broeken die ik had meegenomen maar de snelwandelaarster uit Doha en de tweehonderd veertig andere fotos waren in het niets opgelost.
Op de overige flashcards stonden wel andere fotos van vrouwen die ik in het geheim had genomen, verdekt achter een strandtent terwijl zij zonder iets te vermoeden op het strand liepen. Snel verwijderde ik deze voordat de geheime kracht van de Qatarse wandelaarster alle fotos van mijn reis zou uitwissen.
Een goed verstaander heeft slechts een half woord nodig. Of een uitgewiste flashcard.
