Dit is weer een analyse van Anne Boermans, zoals hij die wekelijks in het Financiëele Dagblad schrijft, in zijn media-analytische rubriek Visi. Leerzaam en bruikbaar als je wel eens een toespraak moet houden.

Niet te zingen

De nieuwe Duitse Bondskanselier, Angela Merkel (CDU), spreekt de verzamelde internationale pers toe. Ze staat achter een katheder, en zegt: ‘Na intensieve en moeilijke, maar ook grondige discussies en coalitieonderhandelingen, ben ik verheugd dat ik u vanavond kan meedelen dat het akkoord, voor de tweede grote coalitie in de geschiedenis van de Bondsrepubliek, rond is.’
Een zin van 35 woorden, in de oorspronkelijke Duitse versie 34. Voor het uitspreken van deze tekst heeft Merkel 19 seconden nodig.
In die tijd kijkt ze 8 keer op haar papier. Soms een fractie van een seconde, soms langer.
We krijgen hierdoor als kijker een wonderlijke mengeling van indrukken.
Het vele wegkijken naar haar tekst geeft sowieso een impressie van onrust.
We zien veel heftige hoofdbewegingen, die haaks staan op de stelligheid van haar formulering.
Bovendien: omdat ze de blik zo vaak naar beneden richt, heeft ze niet de gelegenheid de aanwezigen echt in de ogen te kijken. Haar ogen staan vaag, uit focus. Alsof ze een verplicht nummer afdraait, wetende dat er niemand luistert.
Een geheel andere impressie heeft te maken met de tekst. Die is geformuleerd in schrijftaal. “…ik kan u meedelen…” is daar een mooi voorbeeld van. Op papier lijken die woorden heel gewoon, maar in de spreektaal formuleren we: “… kan ik u zeggen…’ of ‘… kan ik u vertellen…’
Het spreken in schrijftaal creëert grote afstand. Het maakt de tekst, en dus de situatie, een ritueel. En daarmee standaard, niet bedoeld voor deze aanwezigen.
Het effect is, dat onze gedachten afdwalen. “Vanwaar deze onpersoonlijke uitstraling?”
Vragen we ons bijvoorbeeld af. Of: “Wie legt haar dit ritueel op?”
De oorzaak van deze ongewenste, en onbedoelde, effecten is Merkel’s tekst.
De zinnen zijn te lang om ze goed te presenteren.
De grens blijkt rond de 8 woorden te liggen. Zinnen met maximaal 8 woorden kunnen we als spreker in één keer overzien, en daardoor met grote stelligheid uitspreken. Worden ze langer, dan starten we een zin waarvan we geen idee hebben hoe die gaat eindigen. Dus moeten we veel op ons papier kijken.
Die grens van 8 blijkt vrij universeel, en van alle tijden.
In zang is dat zo mooi te zien. Een regel uit een gezongen tekst kent zelden meer dan 8 woorden. In het Nederlands, in het Engels, ook in het Duits. En de echt belangrijke strofes zijn nog korter.

Een boeiende exercitie: laat eens een toespraak waarvan veel afhangt herschrijven alsof het een songtekst is.
Dat kost veel inspanning, maar het lukt bijna altijd.
Neem Merkels tekst, herschreven: ‘De onderhandelingen waren moeilijk. De discussies grondig en intensief. Maar ik kan u zeggen. Vanavond. Voor de tweede keer in onze geschiedenis. Is een grote coalitie rond. Daar ben ik blij om.’ Op papier lijkt zo’n tekst wat hoekig, afgebeten. Bij het uitspreken ervan kun je echter die kleine zinsdelen prachtig koppelen. Van drie korte zinnen maken we gemakkelijk één lange. En er ontstaat overzicht. Waardoor de spreker keuzes kan maken.
Bijvoorbeeld: even zwijgen voor en na de laatste zin, om hem meer impact te geven. Bij een zin van 35 woorden krijgen we dat soort keuzes niet maken. Daarvoor is de tekst te onoverzichtelijk.
In een dialoog gebruiken we vaak de “zingende” manier van spreken. Met teksten die uit het hart en het hoofd komen, en niet van papier worden gelezen.
Merkel, op een vraag over de toekomst van deze coalitie: ‘Dat we problemen krijgen, daar twijfel ik niet aan. Er is nog veel te doen. Maar zolang we elkaar als mens vertrouwen, gaat het ons lukken.’
Deze zinnen zijn vele malen korter. Haar uitstraling derhalve een totaal andere: ze kijkt de journalist de volle tijd recht in de ogen. Hoofd stil. Aantal keren naar beneden kijken: nul. Impressie nu: rust, stelligheid, overtuiging.
Een ander gegeven bij veel songteksten is de herhaling. Het refrein horen we meerdere keren. Met als bedoeling, dat we die woorden vooral onthouden.
Bij informatieoverdracht in een lezing werkt dat net zo. Door de twee, drie zinnen die u essentieel vindt meerdere keren uit te spreken, letterlijk herhaalt, worden deze door het publiek gemakkelijk onthouden.
Een belangrijk criterium voor een goed geschreven presentatie blijkt dus te zijn: “Is deze tekst te zingen?”