Laatst vroeg ik me af waarom Marcel van Dam toch niet in de gasten-kaartenbakjes zit van DWDD of Pauw & Witteman. Ik zag Wiegel (heerlijke man om het mee oneens te zijn) en verlangde ineens naar Marcel van Dam... Ik kreeg een tip van een lezeres, dat er op 12 maart een mooi stuk van zijn hand had gestaan in de Volkskrant (die ik kennelijk te slordig en te sporadisch lees tegenwoordig).

Aan een ondergedoken vader

Het briefje telde maar dertien woorden,  gekrabbeld op een stukje karton. Het werd in 1943 geschreven door een mooi meisje van 21 en was bestemd voor haar vader. Die zat ondergedoken ergens in de polder rondom Montfoort. 

De dochter was het vierde kind. In het gezin werden na haar nog zes kinderen geboren, van wie er een kort na de geboorte, niet gedoopt, overleed. Het mocht  niet op gewijde aarde worden begraven. Wat de pastoor had geleerd, was belangrijker dan het grote verdriet dat hij de ouders en de andere kinderen aandeed.


Vader

De dochter was door de Sicherheitsdienst van de Duitse bezetter gearresteerd als gijzelaarster voor haar vader. Als die zich zou melden, mocht ze naar huis.
Haar vader had op 24 februari 1943 samen met vier collega’s het initiatief genomen voor een protestactie bij de Utrechtse politie, waar hij hoofdagent was. Zij deelden de korpschef mee dat zij weigerden mee te werken aan het arresteren van joden, en riepen alle collega’s op hun voorbeeld te volgen. 

De aanvankelijke steun van collega’s  brokkelde snel af nadat de politieleiding hen bedreigde met onmiddellijk ontslag, verlies van pensioen en vervolging wegens sabotage. 

De vijf aanstichters doken dezelfde dag nog onder. De volgende morgen heel vroeg werden vrouw en kinderen gewaarschuwd dat de Sicherheitsdienst bezig was de gezinnen van de vijf initiatiefnemers te arresteren. 
Halsoverkop vluchtten ze het huis uit. Maar de oudste dochter was ernstig ziek en kon niet weg.  Haar zuster bleef achter om voor haar te zorgen. 
Toen de SD kwam, werd de zieke dochter achtergelaten en haar zuster meegenomen. Eerst werd ze overgebracht naar de gevangenis in Amsterdam, en daarna  naar het concentratiekamp in Vught.



Wanhoop


Haar vader moet wanhopig zijn geweest. Als hij zich meldde, zouden zijn negen kinderen  waarschijnlijk hun vader verliezen. Als hij zich niet meldde, kon hij zijn dochter verliezen. 

Dat dilemma werd van hem weggenomen door het briefje dat door een ‘goede’ bewaakster het concentratiekamp uit was gesmokkeld  en hem een paar dagen later bereikte.

 ‘Pa, ik zal het u nooit vergeven als u zich voor mij meldt’, schreef ze.

In het boekje dat hij veel later ter gelegenheid van zijn 80ste verjaardag voor zijn kleinkinderen schreef, bracht hij zijn gevoelens onder woorden: ‘Ik had er veel moeite mee.’

Voor zijn doen ging dat heel ver. Niet dat hij nooit ergens moeite mee had. Hij liet het alleen nooit merken. Emoties waren er om binnen te houden.

Na het briefje sloot hij zich aan bij het verzet en bleef hij de rest van de oorlog ondergedoken – ook toen zijn jongste kind in 1944 stierf. Zijn vrouw moest haar zoontje van 4 alleen begraven, omdat de SD hem op de begraafplaats stond op te wachten.

Kinderen

Na de oorlog verloren ze nog twee kinderen, van wie een door een gruwelijk ongeluk.

De vader had altijd een aparte band met zijn dochter gehouden, vooral nadat zijn vrouw was gestorven. Toen hij op zijn 80ste te horen kreeg dat hij niet lang meer te leven had, wilde hij bij haar thuis sterven. Hij zei tegen zijn kinderen:   ‘Ik heb  jullie laten zien hoe je moet leven, nu zal ik laten zien hoe je moet sterven.’

Zijn sterfbed werd beheerst door herinneringen aan de oorlog. Hij weigerde te eten en stierf alsof hij de dood had overwonnen, in plaats van de dood hem.

Na zijn dood hielden de andere kinderen die speciale band met haar. Niet omdat ze als een heldin werd gezien, want een held kan ervoor kiezen het niet te zijn; de omstandigheden en de liefde voor haar vader lieten haar geen keus. Wél omdat de andere kinderen dankzij haar hun hele leven trots konden zijn op hun vader, en het boekje met zijn levensverhaal vol trots konden doorgeven aan hun kinderen.

Dood

Toen ze 86 was, vond ze op een ochtend haar man dood naast zich liggen. Ze had vijf zorgzame kinderen, maar ineens betekende het leven niets meer voor haar. Ze had er geen trek meer in, zei ze, en ze at niet meer.

In haar stervensuur vroeg ze naar haar enige nog levende broer. Ze probeerde hem iets te vertellen. Hij verstond er geen woord van, maar begreep alles: geboren worden, leven zoals het moet, en dan dit.

Nu is er nog maar één over, de laatste van de tien. De laatste die kan vertellen over het  briefje, het leven en de dood. Hij heeft er veel moeite mee.